# Uputstvo za Šah

GNOME Chess is a game for playing the classic board game of chess, in which two players simulate a battle by capturing the opponents pieces and ultimately the king. It can be played in 2D or 3D mode, full screen or in a window.

2006-2008
Andreas Røsdal
Projekat Gnomove dokumentacije

This document is dual-licensed. You may either distribute and/or modify it under the terms of the GNU General Public License, which the program is licensed under, or you can distribute it under the terms of the GNU Free Documentation License. A copy of this follows.

Dozvoljeno umnožavanje, širenje, vršenje izmena ovog dokumenta pod uslovima Gnu-ove Slobodne Dokumentacione Dozvole (GSDD), verzije 1.1 ili bilo koje naknadne verzije bez nepromenjivih odeljaka, teksta na naslovnoj i poslednjoj strani, a koju je objavila Zadužbina Slobodnog Softvera. Primerak GSDD-e možete pronaći na ovoj adresi ili u datoteci COPYING-DOCS koja je priložena uz ovo uputstvo.

Ovo uputstvo je deo skupa Gnom dokumenata objavljenih pod GFDL. Ukoliko želite da raspodeljujete ovo uputstvo odvojeno od skupa, to možete uraditi dodavanjem primerka licence dokumentu, kako je opisano u odeljku 6 same licence.

Mnogi nazivi koje kompanije koriste u cilju prepoznatljivosti svojih proizvoda i usluga predstavljaju robne marke. Kada (ukoliko) se takvi nazivi pojavljuju(spominju) u bilo kojem Gnomovom dokumentu, a članovi Gnomovog dokumentacionog projekta imaju saznanja o tome, tada su nazivi ispisani velikim slovima ili sa velikim početnim slovima.

DOCUMENT AND MODIFIED VERSIONS OF THE DOCUMENT ARE PROVIDED UNDER THE TERMS OF THE GNU FREE DOCUMENTATION LICENSE WITH THE FURTHER UNDERSTANDING THAT:

1. DOCUMENT IS PROVIDED ON AN "AS IS" BASIS, WITHOUT WARRANTY OF ANY KIND, EITHER EXPRESSED OR IMPLIED, INCLUDING, WITHOUT LIMITATION, WARRANTIES THAT THE DOCUMENT OR MODIFIED VERSION OF THE DOCUMENT IS FREE OF DEFECTS MERCHANTABLE, FIT FOR A PARTICULAR PURPOSE OR NON-INFRINGING. THE ENTIRE RISK AS TO THE QUALITY, ACCURACY, AND PERFORMANCE OF THE DOCUMENT OR MODIFIED VERSION OF THE DOCUMENT IS WITH YOU. SHOULD ANY DOCUMENT OR MODIFIED VERSION PROVE DEFECTIVE IN ANY RESPECT, YOU (NOT THE INITIAL WRITER, AUTHOR OR ANY CONTRIBUTOR) ASSUME THE COST OF ANY NECESSARY SERVICING, REPAIR OR CORRECTION. THIS DISCLAIMER OF WARRANTY CONSTITUTES AN ESSENTIAL PART OF THIS LICENSE. NO USE OF ANY DOCUMENT OR MODIFIED VERSION OF THE DOCUMENT IS AUTHORIZED HEREUNDER EXCEPT UNDER THIS DISCLAIMER; AND

2. UNDER NO CIRCUMSTANCES AND UNDER NO LEGAL THEORY, WHETHER IN TORT (INCLUDING NEGLIGENCE), CONTRACT, OR OTHERWISE, SHALL THE AUTHOR, INITIAL WRITER, ANY CONTRIBUTOR, OR ANY DISTRIBUTOR OF THE DOCUMENT OR MODIFIED VERSION OF THE DOCUMENT, OR ANY SUPPLIER OF ANY OF SUCH PARTIES, BE LIABLE TO ANY PERSON FOR ANY DIRECT, INDIRECT, SPECIAL, INCIDENTAL, OR CONSEQUENTIAL DAMAGES OF ANY CHARACTER INCLUDING, WITHOUT LIMITATION, DAMAGES FOR LOSS OF GOODWILL, WORK STOPPAGE, COMPUTER FAILURE OR MALFUNCTION, OR ANY AND ALL OTHER DAMAGES OR LOSSES ARISING OUT OF OR RELATING TO USE OF THE DOCUMENT AND MODIFIED VERSIONS OF THE DOCUMENT, EVEN IF SUCH PARTY SHALL HAVE BEEN INFORMED OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.

Andreas
Røsdal

     andrearo@pvv.ntnu.no

Chess Manual V2.18
December

Andreas Røsdal andrearo@pvv.ntnu.no

GNOME Documentation Project

1
December 2006
AR
First draft completed.
Ovo uputstvo je napisano za Šah 2.18.

## Primedbe

Da biste prijavili grešku ili dali predlog u vezi programa Šah ili njegovog uputstva, pratite smernice na Gnomovoj strani za primedbe.

## Uvod

### Pregled Šaha

Chess is a two-player strategy board game. GNOME Chess is a 2D/3D chess game, where games can be played between a combination of human and computer players. GNOME Chess detects known third party chess engines for computer players. The game was originally developed by Robert Ancell, now the game is included in gnome-games.

GNOME Chess is written in Python and uses GTK+ and Cairo to render the chess board. 3D support is optionally available using OpenGl, using the Python OpenGL and GtkGLExt libraries. As with most modern 3D programs hardware acceleration is recommended but it should run OK in software. GNOME Chess is bundled with GNU Chess as the default chess AI. GNOME Chess can be played in network mode against other players on the Internet.

Šah se igra na kvadratnoj tabli koja ima 64 polja sa naizmeničnim bojama polja. Oba igrača započinju igru sa šesnaest figura: jednim kraljem, jednom kraljicom, dva topa, dva konja, dva lovca i osam piona. Jedan igrač upravlja belim figurama, a drugi crnim; igrač koji upravlja belim figurama igra prvi. Potezi igrača se naizmenično smenjuju; neki potezi uključuju „jedenje“ protivničke figure i ona se onda uklanja sa table. Cilj igre je matirati protivničkog kralja. Ovo se dešava kada je kralj pod direktnim napadom (u šahu), a ne postoji način da se on pomeri da ne bude opet napadnut. Teoretičari su razvili opsežne šahovske strategije i taktike od kada je igra nastala.

Sadašnja oblik igre je nastao u Južnoj Evropi u drugoj polovini 15. veka pošto je izveden od sličnih, mnogo starijih igara azijskog porekla. Šah je jedna od najpopularnijih igara na tabli. Tradicija takmičarskog šaha počinje u 16. veku. Prvi zvanični svetski šahovski šampion, Vilhelm Štajnic je osvojio titulu 1886. godine; njegov moderni ekvivalent, Vladimir Kramnik, je 14. šampion u nizu. Postoje i Šahovske olimpijade koje se odigravaju na svake dve godine. Od 20. veka, dve međunarodne organizacije, Svetska šahovska federacija i International Correspondence Chess Federation su organizovale i nadgledale najbolja svetska takmičenja i dodelu međunarodnih titula.

Jedan od ciljeva prvih računarskih naučnika je bio napraviti šahovsku mašinu, kao pozadinu samog sučelja, a i na današnji šah duboko utiče uticaj ogromnih sposobnosti trenutnih šahovskih programa. 1997. godine, u meču između Garija Kasparova, tadašnjeg svetskog šampiona i Deep Blue šahovskog programa firme IBM, je dokazano da računar može da pobedi i najjačeg ljudskog igrača.

To run GNOME Chess, select Chess from the Games submenu of the Main Menu, or type `gnome-chess` on the command line.

## Playing GNOME Chess

### Glavni prozor igre

Starting GNOME Chess displays the main game window as shown below. The game is played by moving chess pieces using the mouse. Each player alternates to move a piece in the appropriate colour, from one board position to another valid board position. The main game window is organized in three main areas: In the top menu and toolbar area, most common game actions can be made. The chess board is in the middle of the window, where the game is played by moving chess pieces using the mouse. Finally, the game history panel is shown at the bottom, where information about the game history, the remaining move time and buttons for showing previous or next moves are available.

#### Main window in GNOME Chess

Main window in GNOME Chess.

### Pokretanje nove igre

Da biste pokrenuli novu igru, pritisnite dugme Nova igra iz trake alata. Prikazaće se prozorče za novu igru na kome se nova igra može podesiti željenim opcijama. U odeljku za postavke igre se određuje ime igre i vreme za potez svakog igrača. U odeljku igrači je moguće postaviti broj ljudskih i računarskih igrača. Ako ste instalirali bilo koji podržani šahovski motor, on će biti prikazan u spisku dostupnih igrača. Konačno, podešavanja težine računarskih igrača je moguće postaviti u odeljku težina.

#### Prozorče za pokretanje nove igre

Start new game dialog for GNOME Chess.

### Meniji

Traka menija, koja se nalazi na vrhu Glavnog prozora, sadrži sledeće menije:

Game

  This menu contains:

  - Ctrl+N New This starts a new game of Chess.

  - Ctrl+O Open Loads a previously saved game.

  - Ctrl+S Save Saves the current game of chess.

  - Save As Saves the current game of chess with a new filename.

  - Ctrl+L Network Game This starts a network multiplayer game using GGZ Gaming Zone.

  - Resign To concede loss of the game, so that the opponent wins the game.

  - Claim Draw If a claimed draw is accepted, the game ends without victory for either player.

  - Ctrl+Q Quit Ends the game.

View

  This menu contains:

  - F11 Fullscreen Shows the game window in fullscreen mode.

  - 3D Chess View Enables 3D chess view mode using OpenGL. This requires Python OpenGL and Python GTKGLExt installed, in addition to a 3D graphics card setup properly. Please contact your system administrator if you have problems, either way you will always be able to play chess in 2D mode.

  - Show Logs Show logs for debugging GNOME Chess and the active chess AI engines.

Settings

  This menu contains:

  - Preferences This opens your window to edit preferences.

Help

  This menu contains:

  - F1 Contents Display this manual.

    About This opens the About dialog which shows basic information about GNOME Chess, such as the author's name, the version number of the game.

## Šahovska pravila

### Pravila igre šah

Šah se igra na kvadratnoj tabli sa osam redova (označenih sa brojevima od 1 do 8) i osam kolona (označenih latiničnim slovima a do h). Bela i crna boja šezdeset i četiri polja se naizmenično menjaju, a zovu se još i „svetla“ i „tamna“ polja. Šahovska tabla se tako postavlja da je svakom igraču belo polje u donjem desnom uglu, a figure se postavljaju kao što je prikazano na slici, tako da je svaka kraljica na polju iste boje kao i ona.

Svaki igrač počinje igru sa 16 figura: figure svakog od igrača se sastoje od jednog kralja, jedne kraljice, dva topa, dva lovca, dva konja i osam piona. Jedan igrač, koji se zove još i „beli“ upravlja belim figurama, a drugi igrač, „crni“, upravlja crnim figurama; beli uvek igra prvi. Boje se odabiraju ili prijateljskim dogovorom, na sreću ili ih odabira režiser turnira. Igrači naizmenično igraju pomerajući po jednu figuru (sa izuzetkom rokade, kada se dve figure pomeraju odjednom). Figure se ili pomeraju na slobodno polje, ili na polje koje zauzima protivnička figura i tad je ta figura uzeta i uklanja se iz igre. Sa izuzetkom an pasana, sve figure jedu protivničke figure pomerajući se na polje koje zauzima protivnička figura.

#### Kralj

Kada se kralja nalazi pod direktnim napadom jedne (ili može i dve) protivničke figure, kaže se da je igrač u šahu. Kada je u šahu, igraču su dozvoljeni samo oni potezi koji izvlače kralja iz šaha. Igrač takođe ne sme da napravi nijedan potez da svog kralja dovede u šah. Cilj igre je šah-matirati protivnika; ovo se dešava kada je kralj u šahu, a ne postoji nijedan potez koji kralja izvlači iz protivničkog napada.

Kralj se može pomerati jedno polje vodoravno, uspravno ili dijagonalno. Jednom za vreme igre, svaki kralj ima pravo da izvrši specijalni dupli potez, rokadu. Rokada se sastoji od pomeranja kralja dva polja prema topu, a zatim pomeranje topa na polje koje je kralj preskočio. Rokada je moguća samo ako su zadovoljeni sledeći uslovi:

- Igrač nije pre rokade pomerao ni kralja ni topa sa kojim se vrši rokada.

- Između kralja i topa ne postoji nijedna figura.

- Kralj ne sme biti pod šahom, niti sme da prođe kroz polja koja su pod napadom protivnika. Kao i sa ostalim potezima, rokada ne može da se obavi ako bi time kralj ušao u šah.

- Kralj i top moraju biti na istom redu (da se isključi mogućnost rokade izvedenim pionom).

#### Top

Top se može pomerati bilo koji broj slobodnih polja vodoravno ili uspravno (takođe je uključen i kraljev specijalni potez rokade).

#### Lovac

Lovac se može pomerati bilo koji broj slobodnih polja dijagonalno. Primetite da lovac nikad ne menja boju polja na kome stoji, pa igrači govore često o „belom“ i „crnom“ lovcu.

#### Kraljica

Kraljica se može pomerati bilo koji broj slobodnih polja vodoravno, uspravno ili dijagonalno.

#### Konj

Konj može da preskače zauzeta polja i pomera se dva polja vodoravno i jedno polje uspravno ili obrnuto, praveći tako „L“ oblik. Konj na sredini table ima osam polja na koja može da se pomeri. Primetite da svaki put kada se konj pomeri, menja boju polja na kome stoji.

#### Pioni

Pioni imaju najsloženija pravila kretanja: Pion se može pokretati samo jedno polje napred ako to polje nije zauzeto. Ako se pion do tad nije pomerao, moguće je i da se pomeri dva polja napred ako su oba polja ispred njega slobodna. Pion se ne može kretati unazad. Ako se pion prvi put pomeri dva polja i posle odigranog poteza se nalazi pored protivničkog piona, protivnik može da jede „an pasan“ tog piona, kao da se prvi pešak kretao samo jedno polje napred. Pioni su jedine figure koje jedu drugačije od kretanja. Pioni mogu da pojedu protivničku figuru samo na dva dijalognalna polja ispred njih, ali se ne mogu pomeriti na ova polja ukoliko na njima nema protivničke figure. Ako pion dođe do poslednjeg reda, onda se pretvara (promoviše) u kraljicu, topa, lovca ili konja iste boje. U praksi se pešaci gotovo uvek pretvaraju u kraljicu.

#### Preostala pravila kretanja

Sa izuzetkom konja, figure ne mogu preskakati jedne preko drugih. Figure iste boje („prijateljske figure“) se ne mogu preskočiti ako su u liniji kretanja, i prijateljska figura ne može da zameni drugu prijateljsku figuru. Protivničke figure isto ne mogu da se preskoče, ali mogu da se „pojedu“. Kada se figura pojede (ili uzme), napadačka figura staje na polje koje je zauzimala pojedena figura (an pasan je jedini izuzetak). Pojedena figura se uklanja iz igre i ne može se više vratiti u igru. Kralj se ne može pojesti, može se samo dovesti u šah. Ako igrač ne može da izvuče kralja iz šaha, dolazi do mata, i igra je izgubljena.

Šahovske igre ne moraju da se završe matom — bilo koji od igrača može predati partiju ako pozicija deluje izgubljeno. Igre se takođe mogu završiti i remijem (nerešeno). Remi može nastati iz više situacija, uključujući i sporazumni remi, pat, pravilom tri ponavljanja, pravilom pedeset poteza ili remi nemogućnošću da bilo koji igrač matira (obično jer nema dovoljno materijala da se napravi mat).

### Vremenski ograničene igre

Igre se mogu igrati i sa vremenskim ograničenjem postavljanjem vremena za igru pri pravljenju nove igre. U vremenski ograničenim igrama svaki igrač ima određeno vreme za potez, a vreme se smanjuje samo dok je igrač na potezu.

### Remiziranje

Ovo je igra koja se završava bez pobede za ijednog igrača. Većina nerešenih igara nastaje sporazumnim remijem. Drugi načini da se igra završi remijem su pat, pravilo tri ponavljanja, pravilo pedeset poteza i nedovoljan materijal za mat. Za poziciju se kaže da je remi (ili remi pozicija) ako bilo koji igrač može, pravilno igrajući, kad-tad naterati igru u poziciju kada se igra mora završiti remijem, bez obzira na poteze drugog igrača.

#### Pat

Pat je pozicija u kojoj igrač koji je na potezu ne može da odigra nijedan ispravan potez, a kralj mu nije u šahu. Pat prouzrokuje trenutni remi.

#### Pravilo tri ponavljanja

Igra je remizirana ako se ista pozicija pojavi tri puta, a na potezu je isti igrač, a svaki igrač ima isti skup mogućih poteza svaki put (ovo drugo uključuje i pravo da se uzme an pasan i pravo na rokadu).

#### Pravilo pedeset poteza

Pravilo pedeset poteza kaže da se igra završava remijem ako posle pedeset poteza nije pomeren nijedan pion ili nije pojedena nijedna figura.

#### Nedovoljno materijala za pobedu

Ovo je scenario u kome su pojedeni svi pioni, pri čemu jedna strana ima samo kralja, a druga strana ima jednog kralja plus jednog konja ili jednog lovca. Ovakva pozicija je remi jer je nemoguće da dominantna strana matira bez obzira na poteze koje igra. Situacije u kojima je mat moguć samo ako lošija strana greši su pokrivene pravilom pedeset poteza.

## Podešavanja igre

### Postavke igre

Ovo prozorče postavki vam omogućava da izmenite orijentaciju table, notaciju koja se prikazuje, kao i u koju figuru će se zameniti pion ako izađe.

#### Game preferences dialog for GNOME Chess

Game preferences dialog for GNOME Chess.

### Postavke pregleda

This preference dialog allows you to modify the look and feel of GNOME Chess.

#### View preferences dialog for GNOME Chess

View preferences dialog for GNOME Chess.

## Šahovske mašine

GNOME Chess should be able to use any Chess Engine Communication Protocol or Universal Chess Interface compatible chess engines, including these chess engines:

- GNUChess

- Sjeng

- Amy

- Crafty

- Faile

- Phalanx

- Glaurung

- HoiChess

- Diablo

- BBChess

- Fruit

- Amundsen

- Shredder

- Toga II

- Boo's Chess Engine

## Poznate greške i ograničenja

- There are no documented bugs or limitations in GNOME Chess. To find areas where you can help improve GNOME Chess, please refer to the TODO file which is distributed with the game.

## Autori

GNOME Chess was written by Robert Ancell, and is now maintained in gnome-games. This documentation was originally written by Andreas Røsdal, with input from several GPL sources. To report a bug or make a suggestion regarding this application or this manual, follow the directions in this document.

## Licenca

Ovaj program je slobodan softver; možete ga raspodeljivati i/ili ga menjati pod uslovima GNU Opšte Javne Licence (GNU GPL) kako je objavljuje Zadužbina za Slobodni Softver (FSF); bilo verzije 2 te Licence, bilo (po vašem nahođenju) bilo koje novije verzije.

Ovaj program se raspodeljuje u nadi da će biti od koristi, ali BEZ IKAKVIH GARANCIJA; čak i bez podrazumevane garancije KORISNOSTI ili PRILAGOĐENOSTI ODREĐENOJ NAMENI. Vidite GNU Opštu Javnu Licencu za više detalja.

A copy of the GNU General Public License is included as an appendix to the GNOME Users Guide. You may also obtain a copy of the GNU General Public License from the Free Software Foundation by visiting their Web site or by writing to

        Free Software Foundation, Inc.
        59 Temple Place - Suite 330
        Boston, MA 02111-1307
        USA